تبلیغات
بهرام زارعان جاغرق - تدبر ، تفكر ، خلاقیت
تدبر ، تفكر ، خلاقیت

بهره گیری از قران :

قران کریم بعنوان کتابی آسمانی و معجزه پایدار جهان که کلام خداوند بعنوان خالق هستی، موجودات زنده و انسان است منبع بزرگی از علم و حکمت برای انسان های اندیشمند و متفکر است. خداوند تبارک و تعالی در قران بطور مکرر انسان را به تفکر و اندیشه در خلقت و عظمت اسمانها و زمین و موجودات ان و رازهای هستی توصیه می نماید .

قرآن كریم، بیش از صد مورد، بشر را به فكر كردن، سنجیدن، پندگرفتن، توجه‌یافتن و تأمل كردن فراخوانده است. مانند: «... اِنَّ فى ذلِکَ لاَیات لِقَوْمِ یَتَفَکَّرون ... اِنَّ فى ذلِکَ لاَیات لِلْعالَمین ... اِنَّ فى ذلِکَ لاَیات لِقَوْم یسمعون  ... اِنَّ فى ذلِکَ لاَیات لِقَوْم یَعْقِلُون و یا می فرماید

بهره گیری از قران :

قران کریم بعنوان کتابی آسمانی و معجزه پایدار جهان که کلام خداوند بعنوان خالق هستی، موجودات زنده و انسان است منبع بزرگی از علم و حکمت برای انسان های اندیشمند و متفکر است. خداوند تبارک و تعالی در قران بطور مکرر انسان را به تفکر و اندیشه در خلقت و عظمت اسمانها و زمین و موجودات ان و رازهای هستی توصیه می نماید .

قرآن كریم، بیش از صد مورد، بشر را به فكر كردن، سنجیدن، پندگرفتن، توجه‌یافتن و تأمل كردن فراخوانده است. مانند: «... اِنَّ فى ذلِکَ لاَیات لِقَوْمِ یَتَفَکَّرون ... اِنَّ فى ذلِکَ لاَیات لِلْعالَمین ... اِنَّ فى ذلِکَ لاَیات لِقَوْم یسمعون  ... اِنَّ فى ذلِکَ لاَیات لِقَوْم یَعْقِلُون و یا می فرماید

 أفلایتفكّرون، أفلایتدبّرون و أفلایعقلون و علوه بر آن صد ها بار با اشاره به مخلوقات الهی از طرق مختلف انسان را به تفکر در راز و رمز های جهان توصیه می کند. و حتی تا مرحله ای که انسانی که تعقل و تفک نمی می کند  کرو لال دانسته و از چهارپایان نیز پست تر می داند.  لهم قلوب لا یفقهون بها ولهم أعین لا یبصرون بها ولهم آذان لا یسمعون بها أولئك كالانعام بل هم أضل أولئك هم الغافلون  اعراف 179 به طور قطع گروه بسیارى از جن و انس را براى دوزخ قرار دادیم، نشانه هاى آنها اینست که عقل دارند و با آن اندیشه نمى کنند، چشم دارند و با آن نمى بینند، و گوش دارند و با آن نمى شوند، آنها همچون چهارپایانند بلکه گمراهتر! آنها همان غافلانند. و یا حتی  قران  افرادی را که تعلقل و تفکر نمی کندد را  از بدترین  جنبندگان می نامد :  اِنّ شَرَّ الدَّوابّ عند اللّه الصمّ البکم الذین لا یعقلون (انفال 21) بدترین جنبنده ها نزد خدا، کر و گنگى هستند که نمى اندیشند» روشن است که منظور قرآن از «کر و لال» کر و لال عضوى نیست، بلکه آن دسته اى از مردم هستند که از اندیشیدن و گفتن حقایق عاجزند، و مقصود از «لایعقلون» کسانى هستند که از نیروى اندیشه و خرد خویش براى دریافتن حقایق هستی سود نمى جویند  و در جاى دیگر رجس و پلیدى را مختص آنها دانسته و مى فرماید: «وَ یَجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَى الّذین لا یعقلون ( یونس ایه 100;  و پلیدى کفر و بى ایمانرا بر آنان قرار مى دهد که تعقل نمى کنند.

 موضوع تفکر و اندیشه در اسلام از چنان اهمیتی برخوردار است که قرآن یکى از صفات دوزخیان را نداشتن تفکر و تعقل ذکر کرده است: «و قالوا لو کنا نسمع او نعقل ما کنا فى اصحاب السّعیر، ملک ایه 10; دوزخیان مى گویند اگر ما گوش شنوا و عقل بیدارى داشتیم در میان دوزخیان نبودیم!»

«کِتابٌ اَنْزَلْناهُ اِلَیْکَ مبارکٌ لِیُدَبِّرُوا آیاتِهِ وَ لِیَتَذَّکَّرَ اُولُوالالباب; (قرآن کتابى است مبارک و میمون که ما آن را بر تو نازل کردیم تا آنکه (مردمان) در آیات و نشانه هاى آن تدبّر کنند و صاحبان خرد (از آن) پند گیرند»

آیاتى که مخاطبان خود را دعوت به تذکر، تفکر و تعقل مى نماید تقریباً در سراسر سوره هاى قرآن گسترده است، و به وضوح مى گوید که مذهب راستین، زائیده اندیشه، تفکر و تعقل است


تفکر در مخلوقات خدا برای پی بردن به راز آفرینش آنها  مانند آیه شریفه

سنریهم آیاتنا فى الآفاق و فى انفسهم حتى یتبین لهم انه الحق .سوره فصلت ، آیه 52.

آیا در پیش خود تفکر نکردند ( تا بدین حکمت پی برند ) که خدا آسمانها و زمین و آنچه در بین آنهاست جز به حق ( وبرای مصلحت و حکمت ) و تا وقت و حد معینی نیافریده است ؟ و بسیاری از مردم به لقای پروردگار خود بکلی کافر و بی عقیده اند ؟ ( روم -8

بدرستی که در خلقت آسمان و زمین و رفت و آمد شب و روز برای خردمندان دلائلی است آنان که خدا را یاد می کنند در حال ایستاده و نشسته و خوابیده (یعنی در همه حال ) و همیشه تفکر در خلقت آسمانها و زمین کرده و گویند پروردگارا این دستگاه با عظمت رابیهوده نیافریده ای پاک و منزهی  ما را به لطف خود از عذاب دوزخ نگاه دار .( آل عمران -190-191  و همچنین بهره برداری از  قرآن‌كریم كمال توجه را به بیدار كردن جان‌ها و  واداشتن آن‌ها به تأمل و تدبّر مبذول داشته و حتی برای فكر كردن و اندیشیدن، برنامه‌ریزی كرده و راه تفكر صحیح را به خوبی نشان داده است؛ راهی كه ما را به زندگی آگاهانه می‌رساند. 

طبق روش تفكر قرآنی از آنجا كه انسان دارای دو بعد مادی و معنوی است، باید هم در امور مادی و هم در امور معنوی زندگی اندیشید. موضوعاتی كه قرآن كریم با تأكید بسیار از انسانها خواسته تا در آن تفكر و تعقل كنند بسیار مهم است. به عنوان نمونه به برخی از این امور اشاره می‌شود.

- این كتاب آسمانی تأكید بسیار دارد كه انسانها در آیات قرآن و معانی آن بیندیشند و از كنار آنها به سادگی نگذرند تا اندك اندك از قرآن، شناختی عمیق و ثابت پیدا كنند.

بیست‌و‌چهارمین آیه از سوره‌ی مباركه محمد می‌فرماید: آیا در قرآن تدبر نمی‌كنند یا بر دلهایشان قفل نهاده شده؟

- همچنین اندیشیدن در نحوه‌ی‌ آفرینش مخلوقات از زمین و آسمان گرفته تا جانوران گوناگون و بالاخره انسان و مراحل خلقت او بسیار سفارش شده است.

آیات شش و هفت سوره‌ی مباركه ق می‌فرماید: آیا به آسمان بالای سرشان نگاه نكردند كه چگونه آن را زینت بخشیده‌ایم و هیچ شكاف و شكستی در آن نیست و زمین را گسترش دادیم و در آن كوه‌هایی استوار قرار دادیم و از انواع گیاهان در آن رویاندیم. به بیان دیگر حاصل و نتیجه‌ی این تفكرات، درك ارزشها و عمل بر طبق آنهاست.

تفکر، محور توسعه

أَوَلَمْ یَتَفَكَّرُوا فِی أَنفُسِهِمْ مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا إِلَّا بِالْحَقِّ وَأَجَلٍ مُّسَمًّى وَإِنَّ كَثِیرًا مِّنَ النَّاسِ بِلِقَاء رَبِّهِمْ لَكَافِرُونَ. آیا با خود نیندیشیده ‏اند كه خداوند، آسمانها و زمین و آنچه مابین آن هاست‏، جز به حق و سرآمدى معین نیافریده است‏. و بی گمان بسیارى از مردم لقاى پروردگارشان را منكرند.       سوره روم آیه 8

خداوند در آیات زیادی از قرآن کریم انسان را به تفکر و اندیشیدن دعوت می کند، تفکر در همه چیز، در خواندن قرآن نیز آدمی را به تاَمُّل و تعمُّق در آیات و درک صحیح از آنها دعوت می کند، روی تک تک آیات قرآن باید اندیشه کرد زیرا بسیاری از آیات آن در جایگاه خود، اغلب دارای معانی متعددِ ظاهری و باطنی هستند. با نگاهی به ظاهر آیه فوق، پنج نکته قابل درک است:

1. مهمترین پیام این آیه شریفه دعوت انسان به اندیشیدن است. (أَوَلَمْ یَتَفَكَّرُوا )

2. قوه ی تفکر و اندیشه در نفس آدمی است و مانند دانش اکتسابی نیست. ( فِی أَنفُسِهِمْ

3. دعوت به اندیشیدن در باره تمام خلقت که شامل خود انسان نیز هست. (مَا خَلَقَ اللَّهُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ وَمَا بَیْنَهُمَا )

4.هر چه آفریده شده به حقیقت و راستی و درستی است و باطل در آن راه ندارد. ( إِلَّا بِالْحَقِّ )

5.تمامی اجزای خلقت عمر مشخصی دارند. (وَأَجَلٍ مُّسَمًّى). این در حالی است که بشر، بتازگی آنهم با ابزارهای پیشرفته امروزی به این راز دست یافته که اجزای اصلی تشکیل دهنده کهکشانها یعنی ستارگان دارای عمر مشخصی هستند.

قطعاً این آیه شریفه معانی عمیق تری نیز دارد که باید به تفاسیر مراجعه نمود. این آیه و آیات مشابه تلنگری است بر وجود انسانیت که به اطراف خود نگاهی اندیشمندانه و متفکرانه داشته باشد.

این حدیث معصوم را بخاط بیاورید : یک ساعت فکر کردن از هفتاد سال عبادت بالاتر است. عبادت وسیله ای برای تقرب به خداست در حالی که از نظر معصومین تفکر به مراتب از آن بالاتر است و چون این دو باهم مقایسه شده اند، تفکر نیز نوعی عبادت و بندگی است.

قرآن کریم در آیات زیادی آدمی را از دنباله روی و پیروی کورکورانه از پیشینیان نهی می کند و انسان را به پذیرش ایده های نو و بهتر دعوت می کند. در آیه کریمه 23 سوره الزمر می فرماید

الَّذِینَ یَسْتَمِعُونَ الْقَوْلَ فَیَتَّبِعُونَ أَحْسَنَهُ أُوْلَئِكَ الَّذِینَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأُوْلَئِكَ هُمْ أُوْلُوا الْأَلْبَابِ.

همان كسانى را كه قول را مى‏شنوند و آنگاه از بهترین آن پیروى مى‏كنند؛ اینانند كه خداوند هدایتشان كرده است و اینانند كه خردمندانند.

هر گونه تحول و پیشرفت ناشی از نوآوری ها، ابداعات و اختراعات است که همه شان زائیده فکر و اندیشه بشر است بنا براین جوهره ی تکامل، فکر و اندیشه است. به همین دلیل در تعالیم اسلامی، قرآن کریم، نبی مکرم اسلام و ائمه هدی،آدمی را به اندیشیدن و فکر کردن توصیه می کنند.

یکی از دلایلی که قرآن کریم خود را معجزه قلمداد می کند و برای اثبات این امر مبارز می طلبد این است که، این کتاب شریف، تئوری ها و فرمولهایی را که در رابطه ی انسان با خلقت بیان کرده است، نه تنها در زمان خود حیرت انگیز بوده بلکه بشر پس از سالها کنکاش به نکات ظریف آن دست می یابد. ای بسا مقصود از ‹‹ن›› همان گویش یا زبان باشد که آن نیز مهمترین دستگاه خروجی برای انتقال اندیشه و تفکر است.

در احادیث گفته اند که پیامبر اکرم سعی می کرد حتی در راه رفتن از مسیری تکراری حرکت نکند. این بدان معنی است که انسان باید هر روز راهی نو در اندازد و همیشه در یک مدار باقی نماند و از میان دو راه به راه سومی که به ظاهر وجود ندارد نیز بیندیشد. در احادیث معصومین (ع) این گفته بسیار آمده که : اگر مسلمانی  امروزش با دیروزش یکسان باشد زیان کرده است.

بنابراین انسان بدون خلاقیّت، ابتکار، ابداع، نوآوری، اختراع، تازگی و نبوغ، انسان نیست. همه ی این صفات، خروجی تفکر و اندیشه است. فرق انسان و حیوان فقط در فکر کردن است و لذا تعریف ‹‹ انسان، حیوان متفکر است›› بهترین تعریفی است که ارائه شده است. برخی هم می گویند: ‹‹انسان یعنی حیوان خلاق››.

باید توجه نمود که مقدمه پیشرفت و ترقی در ایتدا تامین بودجه ی لازم و فراهم آوردن امکانات و تجهیزات نیست بلکه عامل اصلی مغز متفکر و دانشمند و در واقع تفکر و اندیشه است. تجربه ثابت کرده است و نخبگان بر این باورند که امروزه، حتی داشتن منابع طبیعی و زیر زمینی نیز عامل پیشرفت نیست. بلکه به فعلیت درآوردن این جمله ی معروف است : ‹‹فکری به حال فکرمان بکنیم››.

این آیه ی کریمه را همیشه به خاطر داشته باشیم ‹‹ إِنَّ فِی ذَلِكَ لَآیَاتٍ لِّقَوْمٍ یَتَفَكَّرُونَ ›› همیشه قومی که از  اندیشه ی خود بهره می گیرند موفق هستند و نشانه های خلقت را به خوبی درمی یابند.

مسائل امروز، تماماً با راه حل های دیروز قابل حل نیستند. و در هر زمان باید فکری نو در اندازیم.

برخی فکر می کنند سطح دانش در کشور ما ضعیف است و نمی خواهند به غیر از آنچه که به ظاهر می بینند فکر کنند. آلبرت انشتین می گوید : ‹‹تفکر برتر از دانایی است››. علم شرط لازم پیشرفت است، شرط کافی نیست ما در کشور مان تیز هوش و دانشمند کم نداریم، متفکر کم داریم. فکر خلاق است که دانش را به فعلیت می آورد.

به اطراف خود نگاه کنید کسانی را می بینید که تحصیلات عالیه ندارند ولی به دلیل داشتن تفکری خلاق، منشاء برخی تحولات شده اند.

زانکه گر پیدا شدی اشکال فکر             کافر و مؤمن نگفتی جز که ذکر

پیشرفت و ترقی در نوگرایی است و تا زمانیکه انسان خود را از قالبهای ذهنی غلط رها نکند به کمال نمی رسد. به قول یکی از بزرگان : اکتشاف جستجوی چیزهای جدید نیست بلکه دیدن با چشم های جدید است.

تازه کن ایمان، نه از گفت زبان             ای هوا را تازه کرده در نهان

لازم است به روش هایی که قرآن و احادیث برای چگونه زیستن ما طرح کرده اند توجه جدی داشته باشیم به گفته متخصصین، تا زمانیكه با روش های قبلی تفكر كنیم غیر ممكن است چیز تازه ای را كشف یا خلق كنیم.

 امام باقر(ع) می فرماید: آن هنگام که خداوند عقل را آفرید، از او خواست سخن گوید، سپس به او فرمود: به من روى کن! پس روى کرد. سپس فرمود: روى برگردان! پس روى برگردانید. سپس فرمود: قسم به عزّت و جلالم موجودى محبوبتر از تو نزد خودم، نیافریدم و...»


و همچنین از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که فرمودند: خداوند به بندگانش چیزى بهتر از عقل نبخشیده است. زیرا خوابیدن عاقل از شب بیدارى جاهل و نادان بهتر است و در منزل بودن عاقل از مسافرت جاهل (به سوى حج و جهاد) نیکوتر است و خدا پیامبر و رسولى را تا آن زمان که عقلش کامل نشود و بر عقول تمامى امّتش برترى نیابد، مبعوث نساخت

امام صادق (ع ) فرمود : بهترین عبادتها مداومت بر تفکر در باره خدا و قدرت او است .(کافی ج 2 ص 55

معمر می گوید که از حضرت امام رضا (ع ) شنیدم که می فرمود : عبادت به کثرت نماز و روزه نیست بلکه عبادت اندیشه در امر پروردگار است .(کافی ج 2 ص 55)

امام صادق (ع ) فرمود : بیشترین عبادت اباذر که رحمت خدا بر او باد اندیشه و عبرت گرفتن بود . (بحار ج 71 ص 323)

از امام صادق (ع ) نقل شده که فرمود : یک ساعت تفکر بهتر است از عبادت یکسال - صاحبان عقل به این حقیقت متوجه اند .(بحار ج 71 ص 327)

قرائت و تفکر در ایات قران و توجه به مفاهیم بلند ان علاوه بر انکه سبب تقویت حافظه و معرفت نفس می باشد در صورت اندیشه و تعمیق سبب توسعه ذهن خلاق و ایده های بسیار زیادی برای اهل تفکر و دانشمندان است.

توجه به رندگی معصومین که حافظین قران و بزرگترین مفسرین و درک کنندگان رازهای قران بوده اند نشان دهنده عظمت مفاهیم علمی قران است رسول اكرم صلی‌الله‌علیه‌و‌آله‌وسلم : یك ساعت تفكر را از عبادت یك سال برتر می‌شمارند و امام امیرالمومنین علیه‌السلام اندیشیدن و دل بیدار داشتن  را سبب پیدایش نور و غفلت ورزیدن را موجد ظلمت می‌دانند.  در واقع به كارانداختن فكر، نوعی ورزش باطنی است و مداومت بر آن سبب رشد و شكوفایی درونی انسان و بارور شدن حیات انسانی اوست و اندیشه، پیوسته همچون شعله‌‌ی درخشانی است كه راه آدمی را در زندگی كنونی و بعدی روشن می‌كند ،

این نکته ی اساسی و مهم را فراموش نکنیم که خَلق و نوآوری به معنی زیر سوال بردن اصول و مبانی نیست. بسیاری از قوانین و روابط حاکم بر پدیده ها ثابت اند. به عنوان مثال؛ «در طبیعت همیشه نیرو برابر است با جرم ضربدر شتاب» مگر اینکه طبیعت، ساختارش عوض شود. یا مثلاً قرار نیست شکل و ساختار نماز عوض شود. ولی نمازگزار متفکرِ خلاق، نمازگزاری است که نماز هر روزش خالص تر از دیروزش باشد.

تنها چیزی که جا و مکان، و زمان خاص ندارد فکرکردن است. در احادیث ائمه هدی این سخن بسیار است که : قبل از انجام هر کاری فکر کنید.

به این نکته ی مهم توجه کنیم که فرد تیز هوش، بیشتر برای خودش مفید است ولی فرد خلاق هم برای خود و هم برای جامعه اش مفید است. تا زمانی که درس خواندن برای نمره و کسب مدرک باشد از خلاقیت خبری نیست. تفکر خلاق، تفکری است که از فرصت ها حداکثر استفاده را می برد.

بسیاری آدمهای خلاق و متفكر ممكن است خیلی تیز هوش نباشند و حتی قدرت انتقال اندیشه هایشان را نداشته باشند. در عوض آدم های پر حرف و كم خرد از ساعت ها حرف زدن خسته نمی شوند و از آن همه مُهمَل یك كلمه بدرد بخور نمی یابی. بسیاری از ما صبح كه بیدار می شویم تا وقت خواب صدها جمله بر زبان جاری می كنیم در حالیكه شاید بسیاری از آنها ناگفتنش بهتر باشد. حضرت علی(ع) می فرماید: زبان عاقل در قلب اوست و قلب احمق در زبان اوست. استاد شهید نطهری می فرماید «تفکر» روح «ذکر» است و ذکر بى فکر لقلقه زبانى بیش نیست. آنچه که مایه فلاح و رستگارى است همان ذکر آمیخته با تفکر در جمیع حالات است، و خداوند در آیه «واذکروا اللّه کثیراً» در واقع انسانها را دعوت به تفکر بسیار مى کند. کما اینکه مفسّر بزرگ مرحوم طبرسى، «ذکر» را در اینجا به معنى «فکر» گرفته است. و این آمیختگى «ذکر» و «فکر» در آیه 191 سوره آل عمران نیز آمده است آنجا که خداوند در مقام معرفى خردمندان مى فرماید: «الذین یذکرون اللّه قیاماً و قعوداً و على جنوبهم و یتفکرون فى خلق السموات والارض...; خردمندان ]که در آیه قبل راجع به آنها شده[ کسانى هستند که خداوند را ( در  همه حال قیام و قعود و آنگاه که بر پهلو خوابیده اند یاد مى کنند و در اسرار خلقت آسمانها و زمین مى اندیشند».

 نحوه تفکّر خردمندان

آیات قرآن تنها براى خواندن نیست، بلکه براى فهم و درک مردم نازل شده و تلاوت آیات قرآن مقدّمه اى براى اندیشیدن است. خردمندان در اسرار آفرینش آسمانها و زمین مى اندیشند; (و مى گویند) بارالها! اینها را بیهوده نیافریدى; منزّهى تو! ما را از عذاب آتش نگاهدار».

«ربنا انّک من تدخل النار فقد اخزیته و ما للظالمین من انصار; پروردگارا! هر که را تو (به خاطر اعمالش) به آتش افکنى، او را خوار و رسوا ساخته اى; و براى افراد ستمگر، هیچ یاورى نیست». «ربنا اننا سمعنا منادیا ینادى للایمان ان آمنوا بربّکم فامّنا ربنا فاغفرلنا ذنوبنا و کفر عنا سیئاتنا و توفنا مع الابرار; پروردگارا! ما صداى منادى (تو) را شنیدیم که به ایمان دعوت مى کرد که: به پروردگار خود ایمان بیاورید. و ما ایمان آوردیم. پروردگارا! گناهان ما را ببخش; و بدیهاى ما را بپوشان; و ما را با نیکان (و در مسیر آنها) بمیران». «ربنا و آتنا ما وعدتنا على رسلک و لا تخزنا یوم القیامة انّک لا تخلف المیعاد; پروردگارا! آنچه را به وسیله پیامبرانت به ما وعده فرمودى، به ما عطا کن; و ما را در روز رستاخیز رسوا مگردان; زیرا تو هیچگاه از وعده خود تخلف نمى کنى

بنابر این بر همه مومتین، بخصوص اهل علم، تحقیق و دانشمندان و دانشجویان دانشگاه ها فرض است که ضمن قرائت مستمر قران بر مفاهیم عمیق ان توجه، تفکر و اندیشه نمایند تا ضمن تمرین فکری و تقویت قوه تخیل و اندیشه بتوانند علاوه بر صیقل آینه دل جهت تجلی انوار الهی از این اقبانوس علم، حکمت و معارف بی پایان جلوه هایی از نوآوری و دانش های مختلف را فراگبرند. باشد تا با توسل به قران و چنگ زدن به ریسمان محکم خاندان عترت و طهارت با قلبی سلیم بتوانیم در مسبر توسعه همه جانبه کشور و اعتلای ان به جایگاه راستین مدینه فاظله اسلامی نقشی مفید ایفا نماییم.