تبلیغات
بهرام زارعان جاغرق - خلاقیت در قرآن
خلاقیت در قرآن

خلاقیت در قرآن در قرآن مجید از جمله صفات خداوند متعال «خلاق» شمرده شده است. (حجر آیه 86، یس آیه 81) خداوند عالم اولین خلاق و نوآور جهان خلقت است و خلاقیت او تنوع و زیبایی شگرفی را در عالم بنا نهاده است. انسان نیز به عنوان كامل‌ترین و عالی‌ترین مخلوق و گزینه خلیفه الهی، تنها متفكر خلاق این جهان در بین همه مخلوقات محسوب می‌شود. در جهان كنونی بدون هیچ تردیدی به مدد قوه خلاقیت و نوآوری می‌توان به ساختن فرهنگ و تمدن، علم و تكنولوژی و صنعت دست یافت. آیه 86 سوره حجر (ان ربك هو الخلاق العلیم) اشاره به یك دستور تربیتی است كه مربوط به تفاوت تفكر و استعدادها می‌باشد. خداوند می‌داند كه همه مردم یكسان نیستند. او از اسرار درون و طبایع و میزان رشد فكری و احساسات مختلف انسان‌ها با خبر است. قرآن مجید در سوره یس آیه 81 روی دو صفت بزرگ خداوند یعنی خلاقیت و علم بی‌پایان او تكیه می‌كند كه در حقیقت دلیلی است بر گفتار پیشین كه اگر تردید شما از ناحیه قدرت او بر خلقت است، او خلاق است و اگر جمع و جور كردن این ذرات نیاز به علم و دانش دارد او از هر نظر عالم و آگاه است (... بلی و هو الخلاق العلیم) بنابراین از این كه در آیات قرآن دو صفت خلاقیت و علم در كنار یكدیگر آمده و خلاقیت بر علم مقدم شده است، می‌توان استنباط نمود كه اولاً: تقدیم «خلاق بر علیم» نشان‌دهنده‌ اهمیت و عظمت خلاقیت و نوآوری است و ثانیاً: خلاقیت، مبتنی بر علم و دانش است و علم و آگاهی در ظهور و بروز خلاقیت نقش بسیار مهمی را ایفا می‌كند.
خلاقیت در قرآن در قرآن مجید از جمله صفات خداوند متعال «خلاق» شمرده شده است. (حجر آیه 86، یس آیه 81) خداوند عالم اولین خلاق و نوآور جهان خلقت است و خلاقیت او تنوع و زیبایی شگرفی را در عالم بنا نهاده است. انسان نیز به عنوان كامل‌ترین و عالی‌ترین مخلوق و گزینه خلیفه الهی، تنها متفكر خلاق این جهان در بین همه مخلوقات محسوب می‌شود. در جهان كنونی بدون هیچ تردیدی به مدد قوه خلاقیت و نوآوری می‌توان به ساختن فرهنگ و تمدن، علم و تكنولوژی و صنعت دست یافت. آیه 86 سوره حجر (ان ربك هو الخلاق العلیم) اشاره به یك دستور تربیتی است كه مربوط به تفاوت تفكر و استعدادها می‌باشد. خداوند می‌داند كه همه مردم یكسان نیستند. او از اسرار درون و طبایع و میزان رشد فكری و احساسات مختلف انسان‌ها با خبر است. قرآن مجید در سوره یس آیه 81 روی دو صفت بزرگ خداوند یعنی خلاقیت و علم بی‌پایان او تكیه می‌كند كه در حقیقت دلیلی است بر گفتار پیشین كه اگر تردید شما از ناحیه قدرت او بر خلقت است، او خلاق است و اگر جمع و جور كردن این ذرات نیاز به علم و دانش دارد او از هر نظر عالم و آگاه است (... بلی و هو الخلاق العلیم) بنابراین از این كه در آیات قرآن دو صفت خلاقیت و علم در كنار یكدیگر آمده و خلاقیت بر علم مقدم شده است، می‌توان استنباط نمود كه اولاً: تقدیم «خلاق بر علیم» نشان‌دهنده‌ اهمیت و عظمت خلاقیت و نوآوری است و ثانیاً: خلاقیت، مبتنی بر علم و دانش است و علم و آگاهی در ظهور و بروز خلاقیت نقش بسیار مهمی را ایفا می‌كند. در تفسیر نمونه، ذیل آیه 21 سوره ذاریات (و فی انفسكم افلا تبصرون) آمده است: بدون شك انسان اعجوبه عالم هستی است و آنچه در عالم كبیر است در عالم صغیر نیز وجود دارد بلكه عجائبی در آن است كه در هیچ جای جهان نیست. عجب این كه این انسان با آن هوش و عقل و علم و این همه خلاقیت و ابتكارات و صنایع شگرف، روز نخست به صورت نطفه كوچك و بی‌ارزشی بوده و اما همین كه در عالم رحم قرار می‌گیرد با سرعت عجیبی رو به تكامل می‌رود، روز به روز شكل عوض می‌كند و لحظه به لحظه دگرگون می‌شود و آن نطفه ناچیز در مدت كوتاهی به انسان كاملی تبدیل می‌گردد. نكته دیگر توجه به تفاوت‌های فردی بین انسان‌هاست كه خداوند می‌فرماید: «و قد خلقكم اطواراً» یعنی خداوند شما را به گونه‌های مختلف آفرید (نوح/14) مطابق این آیه انسان پیچیده‌ترین موجود هستی است كه لحظه به لحظه در حال تغییر است. هر انسانی یك استثناء است. «هیچ‌كس به مانند من نیست.» همه می‌توانند این سخن را بگویند لذا زیربنای خلاقیت و نوآوری همین سخن است كه كارخانه ذهن هیچ‌كس مانند تو نیست. در فرهنگ لغات، خلاقیت به معنای ارائه یك فكر، رفتار و محصولی نو و یگانه تعریف شده است. البته خلاقیت گاهی پدید آوردن چیزی است كه از قبل نبوده و گاهی به وجود آوردن چیزی از تركیب یا تلفیق چیزهای دیگر است. این دو حالت را اصطلاحاً ابداع و خلق می‌گویند. ابداع یعنی به وجود آوردن چیزی یگانه بدون آن كه آن چیز یا شیء از پیش موجود بوده باشد. خلق به معنای پدیدآوردن چیزی از راه تركیب و دستكاری چیزهایی دیگر است. برای مثال در تعابیر قرآنی پدید آمدن آسمان و زمین از مصادیق ابداع و پدید آوردن انسان‌ها از مصادیق خلق بر شمرده شده است. در صنعت امروز نیز ماشین‌حساب، موبایل و هواپیما از نمونه‌هایی هستند كه به ترتیب با تغییر یا تركیب چرتكه، بی‌سیم و تلفن و فیزیك پرندگان خلق شده‌اند. بنابراین در تعریف خلاقیت بر دو اصل بدیع (اختراعی بودن) و یگانگی (تازگی و نو بودن) تأكید شده است. هفت باور مهم در خلاقیت و نوآوری برای تحقق و عینیت بخشیدن به فرمایش مقام معظم رهبری در خصوص نوآوری و شكوفایی باید دست كم 7 باور و اعتقاد را در وجود افراد زنده كرد تا به این موفقیت در همه عرصه‌ها دست یافت. 1. ایمان قوی به انجام كار و عدم اعتقاد به محدودیت‌ها: اعتقاد به محدودیت‌ها، انسان را محدود می‌كند. راه صحیح آن است كه محدودیت‌ها را نادیده انگاریم و با ایمان قوی و توان بیشتر به عمل برخیزیم. اگر به امكان انجام امری ایمان قوی داشته باشید، به ظن قوی به انجام آن موفق خواهید شد. هر حادثه‌ای دارای دلیل و مقصودی است كه به مصلحت ماست. انسان‌های موفق و نوآور عقیده دارند كه در بطن هر بدبختی و حادثه ناخوشایند، دانه‌ای است كه روزی ثمر خواهد داد و منافع بسیار به بار خواهد آورد. 2. چیزی به نام شكست وجود ندارد: این باور تقریباً از باور قبلی نتیجه می‌شود و به همان اندازه مهم است. ذهن بسیاری از مردم به گونه‌ای است كه غالباً از شكست می‌ترسند. افراد خلاق‌ و نوآور شكست را نمی‌بینند و به آن اعتقاد ندارند و آن را به حساب نمی‌آورند. انسان‌های موفق كسانی نیستند كه هرگز شكست نخورند، بلكه اگر نتیجه به دست آمده مورد انتظار آن‌ها نباشد، از آن عبرت و درس می‌گیرند. آن‌گاه این آموخته‌ها را در راهی دیگر به كار می‌زنند. كارهای نو و تازه می‌كنند و نتایج تازه می‌گیرند. واقعیت آن است كه توماس ادیسون «شكست را شكست و جهان را روشن كرد.» می‌گویند پس از 9999 بار سعی كرد كه لامپ برق را اختراع كند و نتوانست، كسی از او پرسید: «خیال داری برای 10 هزارمین بار شكست بخوری؟ وی جواب داد: من شكست نخورده‌ام بلكه یك راه دیگر را كشف كرده‌ام كه به اختراع لامپ برق منتهی نمی‌شود.» لذا وی كشف كرده بود كه بعضی راه‌ها، به نتایجی دیگر منجر می‌گردند. پیروزمندان، رهبران، قدرتمندان و آنان كه شخصاً نیرومندند، همه می‌دانند كه هر گاه در كاری نتیجه دلخواه به دست نیامد، آن خود دستاوردی است. پس اعتقاد به شكست، از راه‌های مسموم‌كننده ذهن است و بزرگ‌ترین عامل جلوگیرنده آدمی از خلاقیت و نوآوری، ترس از شكست است. دكتر «رابرت شولر» كه كارش تدریس شیوه‌های مثبت تفكر است، سؤال بزرگی را مطرح می‌سازد: «اگر می‌دانستید كه در هیچ كاری شكست نمی‌خورید، چه می‌كردید؟ اگر واقعاً ایمان داشتید كه هرگز شكست نمی‌خورید قطعاً یك رشته كارهای تازه را آغاز می‌كردید و به نتایج قوی و مطلوب تازه‌ای می‌رسیدید. بهتر نیست كه اكنون هم همان كارها را بكنید؟! آیا این تنها راه رشد نیست؟» بنابراین راه رسیدن به نوآوری و شكوفایی این است كه كلمه شكست را قلم گرفته، سعی كرد از هر تجربه‌ای نتیجه جدیدی آموخت. 3. مسئولیت هر اتفاقی را به گردن بگیرید: یكی از صفاتی كه میان رهبران بزرگ و افراد موفق مشترك است این است كه فكر می‌كنند دنیای خودشان را خودشان می‌سازند. قبول مسئولیت یكی از بهترین معیارهای توانایی و بلوغ شخص است؛ به علاوه این باور موجب پشتیبانی و تقویت باورهای دیگر می‌شود. اگر به شكست اعتقاد نداشته باشید و بدانید كه حتماً به نتایج دلخواه خود می‌رسید، كافی است قبول مسئولیت كنید و بدانید كه چیزی را از دست نمی‌دهید و همه چیز را به دست می‌آورید. آن‌ها كه قبول مسئولیت كنند نیرومندند و آنان كه از زیر بار مسئولیت شانه خالی كنند، رو به ضعف می‌روند. خداوند می‌فرماید: و لا تزر وازره وزر اخری (اسراء/15) و هیچ‌كس بار دیگری را به دوش نگیرد؛ یعنی هر كسی مسئولیت كارهای خودش اعم از افكار و رفتار و اعمال را به دوش دیگران نیندازد و خودش باید به گردن بگیرد. 4. برای بهره‌بردن از چیزی شناخت كامل آن لازم نیست: بسیاری از مردان موفق بر این عقیده‌اند برای این كه چیزی را مورد استفاده قرار دهند، لزومی ندارد همه‌چیز را درباره آن بدانند. اگر كسانی را كه در رأس قدرتند، مورد مطالعه قرار دهید متوجه می‌شوید كه آن‌ها تا حدودی كه كارشان ایجاب می‌كند، در زمینه‌های گوناگون اطلاعاتی دارند اما در همه زمینه‌ها متخصص نیستند و به كلیه جزئیات سازمان خود نیز آگاهی ندارند. از جمله اصل اسلامی «ما لا یدرك كله لا یترك كله» تقریباً همین معنا را می‌رساند. «آنتونی رابینز» در این زمینه تأكید می‌كند: اگر درباره نیروی برق از شما سؤال كنم معمولاً اطلاعات شما صفر یا در حد كمی است. مع‌ذلك شما كلید برق را می‌زنید و چراغ روشن می‌شود. پس افراد موفق لزوماً از حیث علم و دانش سرآمد نیستند. می‌توان همه عمر را صرف مطالعه ریشه كرد و می‌توان طرز چیدن میوه را یاد گرفت. بنابراین افراد نوآور و خلاق در مصرف زمان خست نشان داده و هر موقعیتی را جهت بهره‌وری بیشتر می‌سنجند و در تشخیص دانستنی‌های ضروری و غیرضروری مهارت دارند. 5. بزرگ‌ترین سرمایه شما، دیگرانند: كسانی كه به موفقیت‌های درخشانی دست یافته‌اند تقریباً بدون استثناء دارای حس قوی احترام و تحسین نسبت به دیگرانند. درونمایه كتاب‌های جدید بازرگانی از «قبیل نوآوری و آغازگری»، «در جست‌وجوی بهروزی» و «مدیر یك دقیقه‌ای» این است كه هیچ موفقیت پایداری بدون احساس صمیمیت و یگانگی با مردم به وجود نمی‌آید و راه موفقیت آن است كه گروه موفقی را تشكیل دهیم كه بتوانند با یكدیگر همكاری كنند. در آیات قرآنی و روایات تأكید فراوان بر مشورت، تعاون و محبت با یكدیگر حاكی از آن است كه باور به این مسأله و عمل نمودن به آن در شكوفایی و بالندگی استعدادهای نهفته انسان‌ها بسیار مؤثر و راه‌گشاست. «آنتونی رابینز» در این‌باره می‌گوید: افراد موفق، كسانی هستند كه می‌دانند با چه زبانی از دیگران بپرسند «چگونه می‌شود این كار را بهتر انجام داد؟» یا «چطور می‌شود این عیب را رفع كرد؟» یا «چگونه ممكن است به نتایج بهتر رسید؟» آن‌ها می‌دانند كه یك فرد هر قدر هم كه باهوش باشد، مشكل است كه به تنهایی بتواند با مجموع استعدادهای یك گروه كارآمد برابری نماید. 6. كار، نوعی تفریح است: یكی از كلیدهای موفقیت این است كه پیوندی سازنده بین كارهایی كه می‌كنیم و چیزهایی كه دوست داریم به وجود آوریم. آیا كسی را می‌شناسید كه با انجام كارهایی كه از آن نفرت دارد به موفقیتی بزرگ نایل شده باشد؟ افراد موفق شغل و حرفه خود را جزء تفریحات خود می‌دانند و با این نگاه از كارشان لذت می‌برند و ضمن یادگیری مطالب تازه به نوآوری و كشف راه‌های جدید می‌پردازند. «رابینز» تأكید می‌كند: اگر فكر كنید كه كار یعنی زحمت و مشقت محض و وسیله‌ای برای تأمین معاش خانواده، به احتمال زیاد چیزی بیش از آن هم گیرتان نخواهد آمد. بنابراین لازمه نوآوری و شكوفایی باور داشتن این مسأله مهم است كه كار را نوعی تفریح بدانیم. 7. هیچ توفیق پایداری، بدون پشتكار به دست نمی‌آید: افراد موفق به نیروی پشتكار عقیده و ایمان دارند. اگر به افرادی كه در هر زمینه موفق شده‌اند بنگرید می‌بینید كه آنان لزوماً بهتر، باهوش‌تر، سریع‌تر و قوی‌تر از دیگران نبوده‌اند بلكه پشتكار و جدیت بیش‌تری داشته‌اند. قرآن مجید می‌فرماید: «و ان لیس للانسان الا ما سعی و ان سعیه سوف یری ثم یجزیه الجزاء الاوفی» (نجم/41، 40، 39) «و این كه برای آدمی جز سعی و كوشش او نخواهد بود و این كه پاداش سعی و تلاش انسان به زودی دیده می‌شود، سپس در آخرت به او پاداش كافی خواهد رسید.» بر اساس این آیات سعی و تلاش و پشتكار انسان هم در دنیا و هم در آخرت به ثمر خواهد نشست. تو گویی خداوند می‌خواهد بفرماید تمام هویت انسان را سعی و تلاش او رقم می‌زند. این نكته از آیه «و من اراد الاخره و سعی لها سعیها و هو مؤمن» (اسراء/19) به خوبی فهمیده می‌شود كه پشتكار آثار و بركات دنیوی و اخروی زیادی را در بر دارد. مؤلفه‌های شخصیتی خلاقیت در كتاب‌های مختلف پرورش خلاقیت، مؤلفه‌های شناختی، انگیزشی و شخصیتی خلاقیت مورد كاوش و بررسی قرار گرفته اما نظر به لزوم رعایت اختصار و ایجاز، در این مقاله فقط به مؤلفه‌های شخصیتی خلاقیت اشاره می‌گردد: الف) اعتماد به نفس: تقریباً اكثر روان‌شناسان معتقدند اعتماد به نفس از ویژگی‌های برجسته شخصیت خلاق است. اعتماد به نفس توانایی‌ای است كه به موجب آن قوای فرد تمركز یافته و سازمان‌دهی می‌شود. زیرا اگر چنین نباشد خود پنداره فرد خلاق در اندك مدتی در مقابل سختی‌ها و ناملایمت‌های فردی و اجتماعی درهم خواهد شكست. اعتماد به نفس موجب می‌شود فرد خلاق از شهامت و جسارت كافی برخوردار شود. ب‌) اراده مستقل: فرد خلاق و نوآور در حوزه اندیشه و رفتار معمولاً مستقل از دیگران عمل می‌كند. او خود را یك شخصیت صاحب شعور و تصمیم می‌داند. البته این بدان معنا نیست كه فرد نسبت به نظریه‌ها و عقیده‌های دیگران كم اعتنا باشد بلكه او انتخاب كردن را حق مسلم خود می‌داند. ج‌) پذیرش خطر: برآیند اراده مستقل و اعتماد به نفس، پذیرش یا استقبال از خطر است. ورود به بسیاری از موقعیت‌ها و مكان‌های ناشناخته و مبهم و طرح سؤال‌ها و پرسش‌های حساسیت‌ برانگیز مستلزم قبول همه پیامدهای ممكن است. در باور عمومی، افراد خلاق افرادی «كله شق» تصور می‌شوند. به اعتقاد آنان این افراد نسبت به كاری كه می‌كنند، آگاهی كافی ندارند. البته موارد زیادی از شرح حال دانشمندان خلاق پزشك یا داروشناس گزارش شده كه خود آن‌ها اولین تجربه كننده داروهای اكتشافی بوده‌اند. داروهایی كه قدرت آسیب‌زنندگی آن‌ها به بدن تا آن زمان نامعلوم بود و این عامل در حقیقت علاقه‌مندی آن‌ها را برای روشن شدن نتایج و حقایق و ناشناخته‌ها می‌رساند، كه آن‌ها را وا می‌دارد چنین شجاعانه همه پیامدها و آسیب‌‌ها را به جان بخرند. به عبارتی افراد خلاق نسبت به خطرها و پیامدهای آن آگاهند ولی با این حال میزان پذیرش خطر در افراد خلاق از تفاوت‌های فردی تأثیر می‌پذیرد. به عنوان یك قاعده می‌توان گفت افراد خلاق و نوآور از یك ریسك خطر متوسط استقبال می‌كنند. د‌) پذیرش تجربه: نقش تجربه در تحول خلاق شخصیت آدمی چنان مهم است كه بسیاری از صاحب‌نظران نظیر (آمابیلی، گاردنر و...) طرفدار اصل تجربه در خلاقیت هستند. ضرب‌المثلی فارسی می‌گوید: سفر و كسب تجربه بر پختگی و قوام روان و شخصیت آدمی می‌افزاید. تجربیات تلخ و شیرین می‌تواند افراد خلاق را در زمینه‌های بروز اندیشه‌های نو و ابتكاری یاری دهد. در زندگی روزمره كسانی كه عادت كرده‌اند تا فقط یك چیز یا موضوع تكراری را چندین‌بار تجربه كنند، به یادگیری جدید و در نتیجه به رشد مطلوب دست نمی‌یابند. هـ) استقبال از ابهام: تفكر خلاق همیشه رو به سوی مجهول‌ها و ناشناخته‌ها دارد و از آنچه قبلاً معلوم شده فاصله می‌گیرد. شخص خلاق و مبتكر از این كه همه‌چیز روشن‌ و مشخص باشد، خشنود نیست و تمایل دارد به پرسش‌ و پاسخ و جست‌وجوگری بپردازد. این گرایش حتی فرد خلاق را به سوی مكان‌ها و موضوعاتی می‌كشاند كه دیگران كمتر به سراغ آن می‌روند. و‌) كلنجار رفتن: برخی از صاحب‌نظران برجسته مثل (تورنس و آمابیلی) كلنجار رفتن را جزء مؤلفه‌های مهم شخصیتی خلاق برشمرده‌اند. این ویژگی‌، فرد خلاق را به نقطه‌ای می‌رساند كه خود را اهل مبارزه و مباحثه می‌بیند. در حقیقت فرد خلاق نوعی مبارزه و تلاش فكری و رفتاری را آزمایش می‌كند. در شكل نخستین كلنجار رفتن، فرد خلاق با حریف یا كسی روبه‌رو است. بنابراین درباره موضوع یا چیزی بحث و مناظره می‌كند. او شانه به شانه حریف پیش می‌رود تا جایی كه احساس كند به نتیجه قانع‌كننده‌ای رسیده است. در شكل دوم، فرد خلاق حریفی ندارد و در واقع خود او حریف محسوب می‌شود. در این موقعیت‌ها اگر او به موضوعی علاقه‌مند شود به زیر و رو كردن و سؤال پیچ كردن ذهن خود می‌پردازد و این فعالیت را آن‌قدر ادامه می‌دهد كه یا نتیجه مشخص حاصل شود و یا از ادامه كار منصرف شود. در پایان این بحث یادآوری می‌كنیم كه مقام معظم رهبری در پیام خود، دو انتظار را مطرح نمودند: این كه در همه بخش‌ها نوآوری به وجود آید. مسئولان دولتی در روش‌های اقتصادی، در روش‌های سیاسی و دیپلماسی، در پیشبرد كشور به سمت علم و تحقیق، در گسترش فرهنگ مطلوب و ارائه خدمات به همه قشرها به خصوص قشرهای محروم و مظلوم، در آبادانی كشور و ارتقای كارآیی دستگاه‌های گوناگون فرهنگی و اجتماعی و... موظفند در كار خود و در عرصه فعالیت‌ خود نوآوری كنند، به طوری كه نوآوری فضای كشور را فرا گیرد. دوم اینكه كارهایی كه در سال‌های اخیر و حتی سال‌های گذشته انجام گرفته است، باید به شكوفایی برسد و نتایج خود را به تدریج به مردم نشان دهد و كام آن‌ها را شیرین كند. به هر حال اگر بتوانیم موارد مطرح شده در خصوص مبانی خلاقیت و نوآوری را در همه عرصه‌های مختلف به ویژه عرصه فرهنگ و ادب و هنر كشور نهادینه كنیم، شاید بتوانیم منویات و انتظارات رهبر فرزانه انقلاب را در بعد نوآوری و شكوفایی جامه عمل بپوشانیم. در این راستا سازمان تبلیغات اسلامی نیز می‌تواند در عرصه‌های مختلف فرهنگی و تبلیغی با تغییراتی در روش‌ها و شناسایی و پرورش نیروهای خلاق نقش بسزایی را در نوآوری و شكوفایی ایفا نماید.